Nabil Bank Limited
Nabil Bank Limited
Bizshala

हर्षद मेहता घोटाला काण्डः सेयर बजारका हिरो कसरी बने भिलेन ? ४ हजार करोड भारु स्क्यामले हल्लाएको विश्व

Global IME Bank Limited
हर्षद मेहता घोटाला काण्डः सेयर बजारका हिरो कसरी बने भिलेन ? ४ हजार करोड भारु स्क्यामले हल्लाएको विश्व
Nabil Bank Limited

काठमाण्डौ । सन् १९९२ मा भारतको सेयर बजारमा एउटा यस्तो घोटाला भएको थियो,जसको चर्चा आजसम्म पनि हुने गरेको छ । विश्वभर चर्चा कमाएको यो घोटालाको पछाडि एक पात्र थिए,जसको नाम थियो हर्षद मेहता ।  

सन् १९९० को दशक भारतमा ठूला परिवर्तनहरुका साथ सुरु भएको थियो । भारतका तत्कालिन अर्थमन्त्री मनमोहन सिंह र प्रधानमन्त्री पीवी नरसिम्हा रावले त्यसबेला एउटा ठूलो निर्णय लिएका थिए ।  त्यसेबला नयाँ आर्थिक नीति लागू गर्ने, लगानी भित्राउन बाँकी विश्वका लागि ढोका खोल्ने,निजीकरण र विदेशी लगानीलाई बढावा दिने निर्णय गरिएको थियो ।  

यस्तोमा सेयर बजारसँग सम्बन्धित एउटा यस्तो घोटाला प्रकरण आयो,जसले सारा भारतमा हलचल मच्चियो । यो घोटाला यति ठूलो थियो कि यसपश्चात भारत सरकारले सेयर बजारको लागि सेबी नाम गरेको नियामक निकायको स्थापना गुर्नपरेको थियो ।  

हर्षद मेहता

अब कुरा गरौं यस घोटालाको मुख्य पात्र अर्थात शान्तिलाल मेहताको । सन् १९५४ जुलाई २९ मा हर्षद मेहताको जन्म भारतको गुजरात राज्यको राजकोटमा भएको थियो । हर्षदको केहि समय छत्तिसगढको रायपुरमा समेत बितेको थियो । तर भाग्यले हर्षदलाई डोर्याउदै सपनाको शहर मुम्बईमा ल्याई पुर्यायो । त्यसबेला मुम्बई लाई बम्बई भन्ने गरिन्थ्यो । बी कम गरेपछि हर्षदले एउटा बीमा कम्पनीमा सेल्सको जागिर सुरु गरे । तर न यो जागिर हर्षदका लागि थियो,न त हर्षद यो जागिरका लागि । उनको भाग्यमा अरु नै केहि लेखिएको थियो । बीमा कम्पनीको सेल्सको जागिर छाडेपछि हर्षदले एउटा ब्रोकर कम्पनीमा काम गर्न सुरु गरे । ब्रोकर कम्पनीका हर्ताकर्ता प्रसन्न परिजीवनदासलाई आफ्नो गुरु मान्दै उनले सेयर बजारको हरचाल सिक्दै नजिकबाट नियाल्न थाले ।  

यसरी बन्यो ‘बिग बुल’

सन् १९८४ मा हर्षदले आफनै कम्पनी स्थापना गरे  र बम्बे स्टक एक्सचेञ्जको सदस्यता लिए । ८० को दशक अन्त्य हुने संघारमा पुगेको थियो । तर हर्षदको जलवा भने बढ्दै गईरहेको थियो । ९० को दशक आउदै गर्दा भारतका प्रत्येक जसो अखबारमा हर्षद छाउने गरेका थिए र ठूला–ठूला मानिसहरुसँग उनको उठबस हुन थालेको थियो । भनिन्छ नि भगवान् दाहिने भए भने भाग्य बदलिन धेरै समय लाग्दैन भनेर । हर्षद मेहताको जीवनमा पनि यस्तै भईरहेको थियो । नयाँ लगानीकर्ता उनी जस्तै बन्न चाहन्थे भने पुराना लगानीकर्ता उनको नाम इज्जतका साथ लिने गर्थे । सबैमा उनको सफलताको राज जान्ने चाहना हुन्थ्यो ।  

के थियो त हर्षद मेहताको राज ?

हर्षद त्यो जादुगर थिए,जसले जुन सेयर छुन्थे त्यो सुनमा परिणत हुन्थ्यो । सेयर बजारको उनको भ्यालु कोहिनुर हिराभन्दा पनि धेरै थियो । तर हर्षद मेहताको राज जान्नु अघि उनले काम गर्ने तौरतरिकाका बारेमा बुझ्न आवश्यक हुन्छ । जब हर्षदले एसीसी नामक स्टकमा रुची देखाएका थिए,त्यसबेला त्यसको मूल्य प्रतिकित्ता २ सय भारु थियो । तर जब त्यो स्टकमा हर्षदले प्रवेश गरे,तब कम्पनीको सेयरमूल्य प्रतिकित्ता ९ हजार भारुसम्म पुग्यो । आखिर हर्षदसँग त्यस्तो के रहस्य थियो जसले गर्दा भारतको सेयर बजारको होश उडेको थियो ? र ती को व्यक्ति थिए जसले उनको यो रहस्यबाट पर्दा उघारेका थिए ?  

पत्रकारले गरे पर्दाफाश

टाइम्स अफ इण्डियाका पत्रकार सुचेता दलालले हर्षदको भण्डाफोर गरेकी थिइन । पछि उनले देबाशीष बासुसँग मिलेर यो सम्पूर्ण प्रकरणका बारेमा ‘द स्क्याम’नामक पुस्तक नै लेखिन् ।  

सुचेता धेरै पहिलेदेखि हर्षद मेहताले सेयर बजारमा कसरी चलखेल गरिरहेका छन् भनेर निगरानी गरिरहेकी थिइन् । तर उनलाई सफलता प्राप्त भयो, सन् १९९२ मा । उनले हर्षद मेहताले बैंकबाट १५ दिनका लागि ऋण लिने गरेको र १५ दिनपछि पैसा फिर्ता गर्ने गरेको जानकारी थाहा पाइन् । रोचक कुरा त के भने कुनै पनि बैंकले १५ दिनका लागि ऋण दिने गर्दैन ।  

Shivam Cement
Sagarmatha Cement
Muktinath Bikas Bank Limited

यो विषयमा हर्षदको ट्रेनिङले काम गरिरहेको थियो । जुन उनले आफ्नो सुरुवाति दिनमा सिकेका थिए । उनको बैंकिङ क्षेत्रका मानिसहरुसँग राम्रो चिनजान थियो । बैंकहरुलाई जब नगदको आवश्यकता पर्थ्यो,तब बैंकहरुले सरकारी बोन्डलाई अन्य बैंकहरुमा धितो राखेर पैसा लिने गर्थे । तर वास्तविक रुपमा भने बोन्डको लेनदेन भने हुन्थेन । यसको साटो एउटा रसीदले काम चलाइन्थ्यो । यो काम बिचौलियामार्फत गर्ने गरिन्थ्यो । हर्षद मेहताले सिस्टमको यहि कमजोरीको फाइदा उठाएका थिए । जसपश्चात उनलाई सेयर बजारमा लगानी गर्नका लागि नगदको कमी भएन ।  

उनले यहि पैसालाई सेयर बजारमा लगाए र करोडौं मुनाफा आर्जन गर्न सफल भए । यो रकम कति थियो भनेर कसैले पनि यकिनका साथ भने खुलाउन सकेको छैन । तर हर्षद मेहता जुन ठाँटबाट र विलासीताका साथ जीवन बिताईरहेका थिए,त्यसले अधिकांश मानिसमा उनीप्रति शंका उब्जायो । भनिन्छ खराब समय बाजा बजाएर आउदैन भनेर । यो भनाइ्र्र हर्षद मेहताको जीवनमा पनि मेल खान पुग्यो । उनले यसको कल्पना समेत गरेका थिएनन् वा यसका लागि तयारी गरेका थिएनन् ।  

निरन्तर बढिरहेको थियो सेयर बजार  

त्यसेबला भारतको सेयर बजारले नयाँ–नयाँ उचाई हासिल गरिरहेको थियो । यस्तोमा हर्षद मेहताको जादु पनि चल्दै गईरहेको थियो । यो त्यो समय थियो,जुन बेला भारतको अर्थतन्त्र नयाँ युगमा प्रवेश गरिरहेको थियो । भारतले नीजिकरण र विदेशी लगानी भित्राउने जस्ता नीति लिईरहेको थियो । भारत परिवर्तनको कदममा अघि बढाईरहेको थियो । जबसम्म सेयर बजार बढिरह्यो हर्षद मेहताको जादु पनि चल्दै गयो ।  

तर एक दिन त्यस्तो आयो,जसले भारतको सेयर बजार धरासायी बनाईदियो । हर्षदले बैंकको पैसा फिर्ता गर्न सकेनन्, र यहि बेला खुल्यो ‘हर्षद  मेहता काण्ड’को पर्दाफास । यो प्रकरण सार्वजनिक भएपछि न्यूयोर्क टाइ्रम्समा एउटा लेख प्रकाशित भएको थियो । जसमा बिजनेश ट्ुडेका लेखेक देबाशीष बासुले भनेका थिए,‘समस्या मेहता होइनन्। यो भारीय अर्थव्यवस्थाको इतिहासको त्यो रोचक समय हो, जहाँ पुराना पानाहरुलाई च्यातिदै छ ।  यस्तोमा घोटाला काण्डहरु आफ्नो खोलबाट बाहिर निस्केर आईरहेका छन् ।’

भुईदेखि भुई सम्मैको यात्रा

सुचेला दलालको कलमले त्यो काम गरेको थियो,जुन काम हर्षदको सफलताको डाह गर्नेहरुले समेत गर्न सकेका थिएनन् । दलाल स्ट्रिटदेखि लिएर संसदसम्म यो घोटालाका बारेमा चर्चा हुन थालेको थियो । चर्चा व्यापक हुन थालेपछि भारत सरकारले यस विषयको जाँचबुझका लागि संयुक्त समिति बनायो । सीबीआईले हर्षदका साथै उनका दुई जना भाईहरु अश्विन र सुधीरलाई पक्राउन गर्यो । हर्षदविरुद्ध ७२ वटा आपराधिक मामिला र ६ सय भन्दा बढी घोटालाको मुद्दा दर्ता भयो ।  

यसपछि भारतमा त्यो भयो,जुन यसअघि कहिल्यै भएको थिएन । हर्षद मेहताले एउटा प्रेस सम्मेलनमा तत्कालिन प्रधानमन्त्री नरसिम्हा रावलाई एक करोड भारु घुस दिएको दाबी गरे । कांग्रेस र रावले यो आरोपको खण्डन गरे । यस विषयमा कहिल्यै पनि कुनै प्रमाण फेला परेन ।  

यसरी डुब्यो मेहताको ‘टाइटानिक’ जहाज

घोटाला प्रकरणमा जमानत पाएपछि मेहताले फेरी सेयर बजारमा कारोबार गर्न सुरु गरे । उनले एकपछि अर्को मुद्दामा जमानत पाईरहेका थिए । यस्तो लागिरहेको थियो थियो कि फेरी उनको दिन फिर्नेछ । तर सन् २००१ मा उनलाई पुनःपक्राउ गरियो र जेल चलान गरियो । जेलमै रहेका बेला सन् २००१ डिसेम्बर ३१ मा हृदयघातका कारण हर्षद मेहताको निधन भयो ।  

आरबीआईको रिपोर्टका अनुसार सन् १९९२ को यो घोटाला ४ हजार २५ करोड भारुबराबरको थियो । यसमा सबैभन्दा धेरै एसबिआई बैंकलाई घाटा लागेको थियो । एसबिआई बैंकसँग ६ सय करोड भारुबराबरको फ्रड भएको थियो ।  

हर्षद मेहता अदालतमा जब अदालतमा पेशीमा जान्थे तब उनको पक्षमा नाराबाजी गर्न भिड जम्मा हुन्थ्यो ।  

यो घोटाला प्रकरणको खुलासा गर्ने पत्रकारलाई सुचेतालाई सन् २००६ मा पद्मश्री अवार्ड प्रदान गरिएको छ । आफ्नो एउटा ब्लगमा सुचेता लेख्छिन्,‘मेहताको कमजोरी के थियो भने,उनी आफ्नो फर्मुला परिवर्तन गरेनन् । उनी आफ्नो जादुको प्रभाव  अब लगानीकर्तामा पर्दैन भनेर आँकलन गर्न असफल भए । उनी सधै देखावटी संसारमा रम्ने गर्थे । एसबिआई घोटाला काण्ड बाहिरिदा उनले मुम्बईको चिडियाघरमा भालुलाई बदाम खुवाउँदै फोटोसुट गराएका थिए । यसबाट उनी सेयर बजार सधैं उनको इशाराबाट चल्छ भनेर देखाउन चाहन्थे ।’-एजेन्सी

Nepal Investment Mega Bank Limited
Bizshala
Shikhar Insurance
CG Motors
IME remit
Mahalaxmi Development Bank
New Office

हाम्रो बारेमा

Bizshala.com is a leading financial news portal of Nepal run by SOS Media Pvt Ltd. It especially covers the economy, capital market, real estate, banks and financial institutions, merchant banks and various investment tools, insurance market, tourism, auto industry and other fresh and investigative news. Bizshala, which succeeded in becoming the country's leading economic news portal within a short period of its establishment, has the involvement of experienced and seasoned journalists in the financial field. We believe in investigative, factual and innovative news. We look at every news that the reader is interested in from an economic point of view.