तिहारमा पड्काइने पटाकाको जन्म कहाँ र कहिले भएको हो ? पटाकासँग जोडिएका रोचक जानकारी

काठमाण्डौ । विश्वभरका विभिन्न उत्सव र खुसीका अवसरहरूमा पटाखा फुटाउने चलन प्राचीन कालदेखि नै चल्दै आएको छ। भारतमा दिवालीको समयमा रातभर आकाश पटाखाको उज्यालोले चम्किन्छ। तर यो परम्परा भारतमा मात्र सीमित छैन; अमेरिका, क्यानडा, फ्रान्स, चीन र मेक्सिको जस्ता देशहरूमा पनि विभिन्न राष्ट्रिय दिवस र नयाँ वर्षमा पटाखाको प्रयोग गरिन्छ। पटाखाको जरा भने चीनमा छ, जहाँ बारुद (गनपाउडर) को आविष्कारसँगै यसको जन्म भएको थियो। इतिहासकार डा. टोनियो एन्ड्राडेको किताब 'द गनपाउडर एज' अनुसार, चीनमा बारुदको आविष्कार भएपछि यसलाई सेनामा हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न थालियो, र पछि यात्रा तथा व्यापारमार्फत यो भारत र युरोपसम्म फैलियो।

पटाखाको सुरुवात कहाँबाट भयो ?

ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीमा चीनमा मानिसहरूले बाँसका टुक्राहरूलाई आगोमा फाल्दा यसको भित्री हावा तातिएर फैलिँदा ठूलो आवाजसँग फुट्थ्यो। यो आवाजले खराब आत्माहरूलाई भगाउने विश्वास गरिन्थ्यो। सयौं वर्षपछि चिनियाँ रसायनशास्त्रीहरूले गल्तीले बारुदको आविष्कार गरे। यो बारुदलाई बाँस वा कागजको नलीमा भरेर जलाउँदा धमाका र उज्यालो निस्कियो, जसबाट विश्वमा पटाखाको सुरुवात भयो।

समयसँगै यो कला चीनबाट युरोपसम्म फैलियो। आधुनिक प्रविधिसँगै पटाखाहरू बढी रङ्गीन, उचाइमा पुग्ने र ठूलो आवाज गर्ने बने। आज पटाखा मनोरञ्जन मात्र होइन, उत्सव, विवाह र समारोहहरूको महत्वपूर्ण भाग बनेका छन्। साथै, पर्यावरण र स्वास्थ्यलाई ध्यानमा राखेर सुरक्षित 'हरियो पटाखा' को विकास पनि भइरहेको छ।

पटाखाका रङहरू कसरी बन्छन् ?

पटाखा फुटाउँदा आकाशमा विभिन्न रङहरू देखिन्छन्, जसले दृश्यलाई सुन्दर बनाउँछ। पटाखामा विशेष रसायनहरू हुन्छन्, जसले जल्दा विभिन्न रङका उज्यालो निकाल्छन्। सुरुमा पटाखामा कुनै रङ थिएन; बारुद जल्दा मात्र सुन्तला उज्यालो निस्किन्थ्यो। १९औं शताब्दीमा युरोपेली वैज्ञानिकहरूले विभिन्न धातु-आधारित यौगिकहरू मिसाएर रङ्गीन उज्यालो उत्पादन गर्न सिके। उदाहरणका लागि, रातो रङ स्ट्रोनसियमबाट, हरियो बेरियमबाट र सेतो टाइटेनियम, जिरकोनियम र म्याग्नेसियमको मिश्रणबाट बन्छ।

नीलो रङ सबैभन्दा कठिन मानिन्छ, जुन तामाबाट बन्छ। तापक्रम बढी भए रङ हराउँछ, कम भए बन्दैन। यसैले 'पूर्ण नीलो' पटाखा विशेषज्ञहरूका लागि चुनौती नै छ।

सबैभन्दा बढी पटाखा किन्ने को हो ?

विश्वमा पटाखाको सबैभन्दा ठूलो खरिदकर्ता वाल्ट डिज्नी कम्पनी हो। यो कम्पनीले वार्षिक रूपमा करिब ५ करोड डलर पटाखामा खर्च गर्छ, जसले विश्वभरका यसका थिम पार्कहरूमा हरेक रात पटाखा शो सञ्चालन गर्छ।

गिनिज वर्ल्ड रेकर्ड्स अनुसार, अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठूलो पटाखा प्रदर्शन २०१६ मा फिलिपिन्सको चर्च अफ क्राइस्टमा नयाँ वर्षको स्वागतमा भएको थियो। एक घण्टाभन्दा बढी समयमा ८,१०,९०४ पटाखा फुटाइएका थिए, र वर्षा हुँदा पनि शो झनै आकर्षक देखिएको थियो।

भारतमा पटाखाको चलन कसरी सुरु भयो ?

विज्ञहरूका अनुसार, भारतमा पटाखाको चलन बारुदको आगमनसँगै सुरु भयो। अलिगढ मुस्लिम विश्वविद्यालयका प्राध्यापक सैयद अली नदीम रेजवीका अनुसार, यो सिलसिला १५औं शताब्दीमा पुर्तगालीहरूको आगमनसँगै बढ्यो, जसले हतियारमा बारुद प्रयोग गरे।

प्राध्यापक रेजवी भन्छन्, "सुरुमा बारुद सेनामा मात्र प्रयोग हुन्थ्यो। पछि भारतले चीनबाट फुलझडी बनाउने प्रविधि सिक्यो र दुवैको मिश्रणबाट पटाखाको आधार तयार भयो।" मुगल साम्राज्यका संस्थापक बाबरले मध्य एसियाबाट यो प्रविधि ल्याए र हतियारमा प्रयोग गरे, साथै भारतमा पटाखाको चलन फैलाए। मुगल कालमा उत्सवहरूमा पटाखा सामान्य बने।

पहिलेका पटाखामा जैविक सामग्री मात्र हुन्थ्यो, जसले कम दुर्घटना निम्त्याउँथ्यो। आजका पटाखामा रसायनहरू बढी हुन्छन्, जसले हानि पुर्‍याउँछ। यसैले, दिवाली वा अन्य उत्सवमा हरियो पटाखाको प्रयोग सिफारिस गरिन्छ, जसले पर्यावरण र स्वास्थ्यलाई सुरक्षित राख्छ।

हरियो पटाखा: पर्यावरणमैत्री विकल्प

हरियो पटाखा सामान्य पटाखाजस्तै देखिन्छ, जल्छ र आवाज गर्छ, तर यसबाट प्रदूषण कम हुन्छ। सामान्य पटाखाको तुलनामा यसबाट ४०-५० प्रतिशत कम हानिकारक ग्यास निस्किन्छ।

नेशनल एनभायरोन्मेन्टल इन्जिनियरिङ रिसर्च इन्स्टिच्युट (नीरी) की मुख्य वैज्ञानिक डा. साधना रायलूका अनुसार, हरियो पटाखाबाट पनि हानिकारक ग्यास निस्किन्छ, तर पारम्परिक पटाखाको तुलनामा प्रदूषण स्तर निकै कम हुन्छ। सामान्य पटाखाबाट नाइट्रोजन र सल्फर जस्ता ग्यासहरू बढी निस्किन्छन्। उनको अनुसन्धानले यी हानिकारक तत्वहरू घटाउने लक्ष्य राखेको छ।

(यो रिपोर्ट बीबीसी हिन्दीको लेखमा आधारित छ। पटाखा फुटाउँदा सुरक्षा र पर्यावरणलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।)