एउटै घोटालाले डुबायो कलकत्ता स्टक एक्सचेन्ज, अब फेरि ब्युँताउने तयारी

काठमाण्डौ । कुनै समयमा बम्बई स्टक एक्सचेञ्ज (बीएसई)लाई कडा प्रतिस्पर्धा दिने कलकत्ता स्टक एक्सचेञ्ज (सीएसई)एउटा यस्तो घोटालामा फस्यो कि त्यसबाट कहिल्यै पनि उकासिन सकेन ।  

विस्तारै सीएसईको कारोबार पूर्ण रुपमा नै ठप्प भयो । यसलाई कुनै समय पूर्वी भारतको वित्तीय धड्कनका रुपमा पनि चिनिन्थ्यो ।  

आजभन्दा ११८ वर्षअघि एउटा नीमको रुखमुनि कलकत्ता स्टक एक्सचेञ्जको सुरुवात भएको थियो, जसलाई एउटै घोटाला काण्डले तहसनसह बनाईदियो ।  

सीएसई कुनै समय लायन्स रेञ्जबाट संचालन हुन्थ्यो । बंगालमा यसको महत्व आजको मुम्बईको दलाल स्ट्रिटको जत्तिकै थियो । काठका व्यापारीहरु यहाँ ठूलो स्वरमा बोलकबोल गर्थे । उद्योगपतिहरुले यहिबाट जुट मिलहरु, चिया बगानहरु र शिपिङ कम्पनीहरुको भविष्य निर्धारण गर्थे । लामो समयसम्म यो पूर्वी भारतको वित्तीय धड्कनको रुपमा रह्यो ।  

तर आज त्यो बजार सुनसान बनेको छ । सीएसईले सन् २०१३ अप्रिलदेखि अहिलेसम्ममा एउटा पनि कारोबार गरेको छैन ।  

एकाएक फेरी सीएसईलाई रिभाइभ गर्ने तयारी भइरहेको चर्चा सुरु भएको छ । हालै बंगाल सरकारका एक मन्त्रीले बजेट भाषणका क्रममा सीएसईलाई फेरी सञ्चालनमा ल्याउने घोषणा गरेका छन् ।  

वित्तमन्त्री स्वपन दास गुप्ताले आव २०२६–२७ को बजेट भाषणमा सरकारले सीएसईलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन पूर्ण सहयोग गर्ने बताएका छन् । कलकत्तालाई फेरि पूर्वी भारतको वित्तीय केन्द्रका रुपमा स्थापित गर्ने उद्देश्यले एक्सचेञ्जलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याइने उनले बताएका छन् ।  

साथै सीएसई पुनः सञ्चालनमा आएपनि पूर्वी भारतका कम्पनीहरुलाई पूँजी जुटाउनउ सहज हुने र रोजगारीका अवसर सिर्जना भई राज्यको अर्थतन्त्र पनि थप सुदृढ हुने जनाइएको छ ।  

तर सीएसईलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउने कुरा भइरहेपनि यसको बाटो भने सहज देखिदैन ।  

भारतीय पूँजीबजार नियामक सेबीलेले सीएसईका सम्पत्ति सृजन ग्रुपलाई २५३ करोड भारतीय रुपैयाँमा बिक्री गर्न समेत स्वीकृति दिइसकेको छ । यद्यपि यो कारोबार अन्तिम निकास स्वीकृतिपछि मात्रै कार्यान्वयन हुनेछ ।  

साथै यससम्बन्धी मुद्दा हाल कलकत्ता उच्च अदालतमा विचारधीन छ । सीएसईलाई पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सेबीको स्वीकृति आवश्यक पर्नेछ, जुन तत्काल प्राप्त गर्न सहज देखिदैन । साथै आधुनिक ट्रेडिङ र क्लियरिङ पूर्वाधार निर्माण गर्नुपर्नेछ र लगानीकर्ताको विश्वास पुनः जित्नुपर्नेछ, जुन यो सबैभन्दा ठूलो चूनौती हुनेछ ।  

कसरी डुब्यो यो एक्सचेञ्ज ?  

इक्विटी कन्ट्र्याक्ट ऐन, १९५६ अन्तर्गत भारतको केन्द्र सरकारले १४ अप्रिल १९८० मा कलकत्ता स्टक एक्सचेन्जलाई स्थायी मान्यता दिएको थियो । दशकौंसम्म यसले भारतको एक प्रमुख वित्तीय संस्थाका रूपमा आफ्नो पहिचान कायम राख्यो । यसलाई एसियाकै सबैभन्दा पुराना स्टक एक्सचेन्जहरूमध्ये एक मानिन्थ्यो । आफ्नो उत्कर्षकालमा यो भारतको दोस्रो ठूलो स्टक एक्सचेन्ज थियो ।

तर त्यसपछि एउटा ठूलो घोटालाले यसको पतनको सुरुवात गरायो । त्यो घोटाला सन् २००१ मा भएको केतन पारेख घोटाला थियो ।

सीएसई पतनको मुख्य कारण नै यो घोटालालाई मानिन्छ । ब्रोकर केतन पारेखले केही कम्पनीका सेयरहरूको मूल्यमा व्यापक हेरफेर गरे, जसका कारण कलकत्ता स्टक एक्सचेन्जको सम्पूर्ण प्रणाली नै धराशायी भयो ।

पारेखले आफ्ना सहयोगीहरूसँग मिलेर केही प्रमुख सेयरहरूको मूल्य कृत्रिम रूपमा बढाउने र घटाउने काम गरेका थिए । यसको परिणामस्वरूप एक्सचेन्जमा तरलताको (लिक्विडिटी) गम्भीर अभाव सिर्जना भयो र हजारौं लगानीकर्ताले ठूलो आर्थिक क्षति बेहोर्नुप¥यो ।

नियमहरूको पालना नगरेको भन्दै सेक्युरिटि बोर्ड अफ इन्डिया (सेबी) ले सन् २०१३ मा कलकत्ता स्टक एक्सचेन्जमा सेयर कारोबार बन्द गरिदियो । प्राविधिक आधारमा एक्सचेन्जलाई थप समय दिने माग पनि सेबीले अस्वीकार ग¥यो, जसपछि सीएसईको कारोबार पूर्ण रूपमा ठप्प भयो ।

सीएसई मात्र यस्तो अवस्थामा पुगेको थिएन । सन् २०१३ देखि २०१५ को अवधिमा भारतका अधिकांश क्षेत्रीय स्टक एक्सचेन्जहरू बन्द गरिएका थिए । तीमध्ये बैंगलोर, हैदराबाद, मद्रास, पुणे, कोयम्बटुर, लुधियाना, जयपुर लगायतका धेरै सहरका स्टक एक्सचेन्जहरू पनि समावेश थिए ।