१ डलर = ५६० बोलिभर, महंगी ५००% माथि, अमेरिकाले पहिल्यै भेनेजुएलाको हातखुट्टा काटिसकेको थियो !

काठमाण्डौ । अमेरिका र भेनेजुएलाबीचको बढ्दो तनावले विश्वको ध्यान खिचेको छ, विशेष गरी अमेरिकी हवाई आक्रमण र राष्ट्रपति निकोलस मादुरोको पक्राउपछि। तर यो तनावको जरा धेरै गहिरो छ-अमेरिकाले सन् २०१९ देखि नै लगाएका प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलाको अर्थतन्त्रलाई 'हातखुट्टा काटेजस्तै' बनाइसकेको छ। 

हालको अवस्थामा कालोबजारीमा १ अमेरिकी डलरको मूल्य ५६० बोलिभर पुगेको छ भने महँगी दर ५०० प्रतिशत नाघ्ने अनुमान छ। यो विश्लेषणमा हामी हेर्नेछौं कि कसरी अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलालाई पहिल्यै नै आर्थिक रूपमा लङ्गडो बनाएको थियो, जसले हालका घटनाहरूलाई थप जटिल बनाएको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि : प्रतिबन्धहरूको सुरुवात र उद्देश्य

अमेरिकाले सन् २०१९ मा भेनेजुएलाको तेल निर्यातमाथि कडा प्रतिबन्ध लगाएको थियो, जसको मुख्य उद्देश्य मादुरो सरकारलाई दबाब दिनु थियो। ट्रम्प प्रशासनले मादुरोलाई 'नार्को-टेररिस्ट' को आरोप लगाउँदै यो कदम चालेको थियो। तर विश्लेषकहरूका अनुसार यो केवल राजनीतिक बहाना थियो- असली लक्ष्य भेनेजुएलाको विशाल तेल भण्डारमाथि प्रभाव जमाउनु। 

सन् २०१९ देखि २०२५ सम्मका प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलाको तेल राजस्वमा ठूलो असर पारेको छ, जसले देशको जीडीपीको २१३ प्रतिशत बराबरको नोक्सान भएको अनुमान छ। यसले देशको विदेशी मुद्रा भण्डारलाई सुकाएको छ, जसले आयातमा कठिनाइ निम्त्याएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ)का अनुसार, सन् २०२५ मा महँगी दर ५४८ प्रतिशत पुग्ने अनुमान थियो, जुन प्रतिबन्धहरूका कारण विदेशी मुद्रा अभावबाट उत्पन्न भएको हो। मादुरो सरकारले सन् २०२५ मा ९ प्रतिशत आर्थिक वृद्धि भएको दाबी गरे पनि, अक्टोबर २०२४ पछि कुनै आधिकारिक तथ्यांक सार्वजनिक भएको छैन। 

निजी फर्महरूका अनुमानले भने महँगी ५०० प्रतिशतभन्दा माथि पुग्ने देखाएको छ।

आर्थिक प्रभाव : मुद्रा अवमूल्यन र महँगीको चक्र

भेनेजुएलाको मुद्रा बोलिभरको अवमूल्यन अमेरिकी प्रतिबन्धहरूको प्रत्यक्ष परिणाम हो। जनवरी २, २०२६ मा सरकारी दर करिब ३०० बोलिभर प्रति डलर छ, जुन सन् २०२५ को सुरुको ५२ बोलिभरबाट ४७९ प्रतिशत बढी हो। कालोबजारीमा यो दर ५६० बोलिभर पुगेको छ, जुन सरकारी दरभन्दा ८५ प्रतिशत बढी छ। मुद्रा कारोबारको ८० प्रतिशत अनलाइन प्लेटफर्मबाट हुने गरेको छ, जसले बोलिभरको विश्वसनीयता घटाएको छ।

प्रतिबन्धहरूले तेल निर्यातलाई आधा घटाएको छ, जसले विदेशी मुद्रा अभाव निम्त्याएको छ। भेनेजुएला विश्वको सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डार भएको देश हो, तर प्रतिबन्धका कारण तेललाई कालोबजारीमा छुट दरमा बेच्न बाध्य छ। यसले आयातलाई प्रभावित गरेको छ-खाद्यान्न, औषधि र दैनिक वस्तुहरूको मूल्य आकाशिएको छ। सामान्य नागरिकको क्रयशक्ति घटेको छ, किनकि तलब बोलिभरमा आउँछ तर मूल्यहरू कालोबजारी दरमा निर्धारण हुन्छन्। सन् २०२३ मा ५ प्रतिशत वृद्धि भएको अर्थतन्त्र सन् २०२४ मा ८ प्रतिशत पुग्ने अनुमान थियो, तर २०२५ मा ४ प्रतिशत संकुचन हुने पूर्वानुमान छ।

दैनिक जीवन र सामाजिक प्रभाव

अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलाको 'हातखुट्टा काटेको' स्पष्ट उदाहरण हो-विदेशी मुद्रा अभावले आयात रोकेको छ, जसले भोकमरी, स्वास्थ्य संकट र आप्रवासन बढाएको छ। 

लाखौं भेनेजुएलीहरू देश छोडिसकेका छन्। ट्रम्प प्रशासनले पछिल्लो समय तेल ट्याङ्करहरू कब्जा गर्ने र चार कम्पनीमाथि नयाँ प्रतिबन्ध लगाएको छ, जसले महँगीलाई थप उकासेको छ। अगस्ट २०२५ देखि तनाव बढेको छ, जसले आर्थिक ब्लकेडलाई थप कडा बनाएको छ।

मादुरोले अमेरिकासँग लागूऔषध नियन्त्रण र तेल लगानीमा वार्ताको प्रस्ताव गरेका छन्, तर अमेरिकाको दबाब बढ्दो छ। यो अवस्थाले भेनेजुएलालाई आर्थिक रूपमा कमजोर बनाएको छ, जसले हालका सैन्य कारबाहीहरूलाई थप सजिलो बनाएको विश्लेषकहरू बताउँछन्।

अमेरिकी प्रतिबन्धहरूले भेनेजुएलालाई पहिल्यै नै आर्थिक युद्धमा हराइसकेको जस्तो बनाएको छ। यदि प्रतिबन्ध हटेनन् भने महँगी र अवमूल्यनको चक्र जारी रहनेछ, जसले क्षेत्रीय अस्थिरता बढाउन सक्छ। यो घटनाले विश्वव्यापी रूपमा प्रतिबन्धहरूको प्रभावबारे बहस छेडेको छ।