आरबीआईका पूर्व गभर्नर रघुराम राजन अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको नीतिगत टास्क फोर्समा

काठमाण्डौ । भारतीय रिजर्भ बैंकका पूर्वगभर्नर तथा विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्री रघुराम राजन अमेरिकाको केन्द्रीय बैंक फेडरल रिजर्भको महत्त्वपूर्ण मौद्रिक नीति सुधार अभियानमा जोडिएका छन्।

अमेरिकी फेडरल रिजर्भले मौद्रिक नीति सञ्चालनको संरचना, उपकरण र प्रभावकारितामाथि व्यापक समीक्षा गर्न गठन गरेका पाँच उच्चस्तरीय कार्यदलमध्ये राजनलाई ‘ब्यालेन्स शीट पोलिसी टास्क फोर्स’को सह–नेतृत्व दिइएको हो। उनी फेडका स्थायी पदाधिकारी नभई स्वतन्त्र बाह्य विज्ञका रूपमा उक्त जिम्मेवारीमा रहनेछन्।

अमेरिकी फेडका अध्यक्ष केभिन वार्शले गठन गरेको यो कार्यदलले फेडको विद्यमान ब्यालेन्स शीट प्रणालीको लागत, लाभ, सम्भावित जोखिम र संस्थागत प्रभावको गहिरो अध्ययन गर्नेछ। विशेषगरी बैंकिङ प्रणालीमा ठूलो परिमाणमा सञ्चिति उपलब्ध गराउने ‘एम्पल रिजर्भ्स’ व्यवस्था, फेडसँग रहेका सरकारी ऋणपत्र तथा अन्य सम्पत्तिको संरचना र मौद्रिक नीति सञ्चालनका वैकल्पिक मोडेलमाथि समीक्षा गरिनेछ।

राजनसँगै दुई दिग्गज अर्थशास्त्री

राजनले हार्वर्ड विश्वविद्यालयकी अर्थशास्त्री तथा अमेरिकी अर्थ मन्त्रालयकी पूर्वप्रमुख अर्थशास्त्री करेन डायनान र फेडरल रिजर्भ बोर्डका पूर्वगभर्नर जेरेमी स्टीनसँग मिलेर कार्यदलको नेतृत्व गर्नेछन्।

फेडले राजनलाई युनिभर्सिटी अफ सिकागोको बुथ स्कुल अफ बिजनेसका वित्तशास्त्रका प्राध्यापक तथा भारतीय रिजर्भ बैंकका पूर्वगभर्नरका रूपमा कार्यदलमा समावेश गरेको छ। तीनै विज्ञले स्वतन्त्र रूपमा प्रमाणको अध्ययन गरी फेडरल ओपन मार्केट कमिटीलाई नीतिगत निष्कर्ष र सुझाव उपलब्ध गराउनेछन्।

यो जिम्मेवारी सामान्य परामर्शमा मात्र सीमित छैन। फेडको ब्यालेन्स शीट कति ठूलो राख्ने, बैंकहरूलाई उपलब्ध तरलताको स्तर कस्तो बनाउने र सरकारी ऋणपत्र खरिद वा बिक्रीमार्फत बजारमा पैसाको प्रवाह कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने विषयसँग यो समीक्षा प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।

त्यसैले कार्यदलका निष्कर्षले भविष्यमा अमेरिकी ब्याजदर नीति, बैंकिङ प्रणालीको तरलता, सरकारी बन्डको प्रतिफल, अमेरिकी डलर तथा अन्तर्राष्ट्रिय पूँजी प्रवाहमा समेत प्रभाव पार्न सक्नेछ।

किन राजनमाथि फेडको भरोसा ?

रघुराम राजन अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणाली, बैंकिङ जोखिम, कर्पोरेट फाइनान्स र वित्तीय मध्यस्थताका क्षेत्रमा विश्वमै चर्चित अर्थशास्त्री हुन्।

उनले सन् २०१३ सेप्टेम्बरदेखि २०१६ सेप्टेम्बरसम्म भारतीय रिजर्भ बैंकको २३औँ गभर्नरका रूपमा काम गरेका थिए। त्यसअघि सन् २००३ देखि २००६ सम्म उनी अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको प्रमुख अर्थशास्त्री तथा अनुसन्धान विभागका निर्देशक थिए। उनले भारत सरकारको प्रमुख आर्थिक सल्लाहकारका रूपमा पनि जिम्मेवारी सम्हालेका थिए।

राजनले लामो समयदेखि केन्द्रीय बैंकहरूले अत्यधिक तरलता प्रवाह गर्दा वित्तीय बजार र बैंकिङ प्रणालीमा देखिन सक्ने अनपेक्षित जोखिमबारे अध्ययन गर्दै आएका छन्। फेडको ब्यालेन्स शीट नीतिको समीक्षा गर्ने जिम्मेवारीमा उनको छनोटलाई यही अनुभव र विशेषज्ञतासँग जोडेर हेरिएको छ।

फेडको नीतिमा व्यापक पुनर्संरचनाको संकेत

केभिन वार्शले मे २२, २०२६ देखि चार वर्षका लागि फेडरल रिजर्भको अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेका हुन्। उनी अमेरिकी ब्याजदर निर्धारण गर्ने प्रमुख निकाय फेडरल ओपन मार्केट कमिटीका अध्यक्षसमेत हुन्।

वार्शले नेतृत्व सम्हालेपछि फेडको मौद्रिक नीति निर्माण प्रक्रियालाई पुनरावलोकन गर्न पाँचवटा छुट्टाछुट्टै कार्यदल गठन गरेका छन्। ती कार्यदलले फेडको सञ्चार रणनीति, ब्यालेन्स शीट नीति, आर्थिक तथ्यांकको गुणस्तर, कृत्रिम बुद्धिमत्ताले रोजगारी र उत्पादकत्वमा पार्ने प्रभाव तथा मुद्रास्फीति विश्लेषणको ढाँचामाथि अध्ययन गर्नेछन्।

अध्यक्ष वार्शका अनुसार अमेरिकी अर्थतन्त्रमा पछिल्लो पुस्ताकै सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भइरहेको सन्दर्भमा फेडले प्रयोग गर्ने विश्लेषणात्मक उपकरण, नीति निर्माण विधि र मौद्रिक उपकरण सुधार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नको उत्तर यी कार्यदलले खोज्नेछन्।

भारतीय मूलका थप दुई विज्ञ पनि सहभागी

राजनबाहेक भारतीय मूलका अर्थशास्त्री राज चेट्टी र प्रविधि क्षेत्रकी उच्च अधिकारी आशा शर्मा पनि फेडका अलग-अलग कार्यदलमा समावेश भएका छन्।

हार्वर्ड विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्री राज चेट्टीले अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्था छिटो र विश्वसनीय रूपमा पहिचान गर्न प्रयोग हुने तथ्यांक प्रणाली सुधार गर्ने कार्यदलको सह-नेतृत्व गर्नेछन्।

माइक्रोसफ्टकी कार्यकारी उपाध्यक्ष तथा एक्सबक्सकी प्रमुख कार्यकारी अधिकृत आशा शर्मा कृत्रिम बुद्धिमत्तालगायत नयाँ प्रविधिले उत्पादकत्व र रोजगारीमा पार्ने प्रभाव अध्ययन गर्ने कार्यदलमा रहनेछिन्।

भारतको प्रतिष्ठाभन्दा ठूलो विश्वव्यापी अर्थ

राजनको छनोटलाई भारतीय अर्थशास्त्रीले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्राप्त गरेको प्रतिष्ठाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। विश्व अर्थतन्त्रको दिशा प्रभावित गर्ने अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले आफ्नो नीतिगत संरचना पुनरावलोकन गर्दा विकासशील तथा उदीयमान अर्थतन्त्रको अनुभव बोकेका पूर्वकेन्द्रीय बैंक गभर्नरलाई नेतृत्वमा ल्याउनु अर्थपूर्ण छ।

फेडको ब्याजदर वा तरलतासम्बन्धी निर्णय अमेरिकामा मात्र सीमित हुँदैन। त्यसको असर विश्वव्यापी डलर प्रवाह, विदेशी लगानी, ऋणको लागत, वस्तु बजार र उदीयमान अर्थतन्त्रका मुद्रामा समेत पर्न सक्छ।

यसकारण रघुराम राजनको जिम्मेवारी सम्मानजनक नियुक्तिमात्र होइन, आगामी दशकमा विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली केन्द्रीय बैंकले पैसा, तरलता र वित्तीय स्थायित्वलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने बहसमा निर्णायक बौद्धिक भूमिका खेल्ने अवसरसमेत हो।