साउदी अरब इरानसँग प्रत्यक्ष युद्ध गर्नबाट किन जोगिन खोज्छ ? १० गुणा बढी मूल्यमा किन खरिद गर्दैछ ड्रोन ?

काठमाण्डौ । क्षेत्रीय सुरक्षा चुनौती बढिरहेका बेला साउदी अरबले ताइवानबाट ठूलो मात्रामा ड्रोन खरिद गरेको छ। पछिल्लो तथ्यांकअनुसार साउदी अरब ताइवानको उदीयमान ड्रोन उद्योगको सबैभन्दा ठूलो ग्राहक बनेको छ।

ताइवानको वित्त मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार साउदी अरबले करिब ४ करोड ७२ लाख अमेरिकी डलरबराबरका ड्रोन खरिद गरेको छ। सन् २०२३ जुनयता कुनै एक देशले एक महिनामा गरेको यो सबैभन्दा ठूलो ड्रोन खरिद भएको बताइएको छ।

रिपोर्टअनुसार साउदीले करिब ३ हजार २६० वटा ड्रोन खरिद गरेको छ। प्रत्येक ड्रोनका लागि औसत करिब १४ हजार ४७२ अमेरिकी डलर तिरेको देखिन्छ, जुन अन्य बजारमा निर्यात भएका समान श्रेणीका ड्रोनको औसत मूल्यभन्दा निकै बढी हो।

यी ड्रोनको प्रयोगबारे साउदी सरकारले स्पष्ट जानकारी दिएको छैन। तर ७ देखि १५ किलोग्रामसम्म तौल भएका यस्ता मानवरहित हवाई उपकरण औद्योगिक निगरानीदेखि सैन्य प्रयोजनसम्म प्रयोग हुन सक्ने विज्ञहरूको भनाइ छ।

साउदी अरब र इरानबीचको सम्बन्ध लामो समयदेखि अविश्वासपूर्ण रहँदै आएको छ। पछिल्ला क्षेत्रीय तनाव र ड्रोन तथा क्षेप्यास्त्र आक्रमणको जोखिमले खाडी मुलुकहरूलाई आफ्नो सुरक्षा संरचना पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ।

विशेषगरी ड्रोन युद्धको बढ्दो प्रयोगले परम्परागत हवाई सुरक्षा प्रणालीमाथि नयाँ चुनौती थपेको छ। साउदी अरबले यसअघि अमेरिकी सुरक्षा साझेदारीमा ठूलो निर्भरता राख्दै आएको भए पनि पछिल्लो समय सुरक्षा साझेदारी विविध बनाउने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ।

अमेरिकामाथिको निर्भरता र नयाँ विकल्पको खोजी

साउदी अरबका लागि अमेरिका अझै प्रमुख सुरक्षा साझेदार भए पनि क्षेत्रीय घटनाक्रमले वासिङ्टनमाथिको पूर्ण निर्भरता घटाउने सोचलाई बल दिएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार साउदी अरबले अमेरिका, चीन, पाकिस्तान र अन्य साझेदारसँग सम्बन्ध सन्तुलित गर्दै सुरक्षा क्षमता विस्तार गर्ने रणनीति अपनाइरहेको छ। यद्यपि अमेरिकी सैन्य प्रविधि, प्रशिक्षण र हतियार प्रणालीको विकल्प तत्काल खोज्न सहज छैन।

ड्रोन प्रविधिमा ताइवानको बढ्दो भूमिका

ताइवानले पछिल्ला वर्षहरूमा ड्रोन उत्पादन क्षमतामा लगानी बढाउँदै आएको छ। चीनसँगको तनावका बीच उसले आफ्नै मानवरहित हवाई प्रविधि विकासलाई प्राथमिकता दिएको छ। साउदी अरबसँग भएको ठूलो कारोबारले ताइवानको ड्रोन उद्योगलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा थप पहिचान दिलाएको छ।

ड्रोन प्रविधि अहिले सैन्य क्षेत्रमा मात्र नभई सीमा निगरानी, पूर्वाधार निरीक्षण, कृषि र औद्योगिक क्षेत्रमा पनि प्रयोग हुँदै आएको छ।

इरानप्रति आक्रोश, तर प्रत्यक्ष द्वन्द्वबाट टाढा रहने नीति

साउदी अरब र इरानबीचको सम्भावित सैन्य तनावलाई लिएर साउदी अरबको धारणा द्विविधापूर्ण रहेको विश्लेषण गरिएको छ। अमेरिकाका लागि पूर्व साउदी राजदूत माइकल रेट्नीले सेन्टर फर स्ट्राटेजिक एन्ड इन्टरनेसनल स्टडिजको एक रिपोर्टमा साउदी अरब इरानप्रति असन्तुष्ट भए पनि अत्यन्त सतर्क रहेको उल्लेख गरेका छन्।

साउदी सोचको स्पष्ट संकेत मार्च ९ मा जारी विदेश मन्त्रालयको वक्तव्यमा देखिएको थियो। उक्त वक्तव्यमा साउदी अरब र खाडी सहयोग परिषद् ९न्ऋऋ० सदस्य राष्ट्रमाथि भएका इरानी आक्रमणको निन्दा गरिएको थियो। साथै, आफ्नो सुरक्षाका लागि आवश्यक कदम चाल्ने अधिकार सुरक्षित रहेको बताइएको थियो।

तर साउदी वक्तव्यमा इरानविरुद्ध प्रत्यक्ष सैन्य कारबाहीको धम्की भने दिइएको थिएन। यसले साउदी अरब प्रतिशोधभन्दा पनि क्षेत्रीय स्थिरता कायम राख्ने रणनीतिमा रहेको संकेत गरेको विश्लेषण गरिएको छ।

माइकल रेट्नीका अनुसार साउदी अरबलाई अमेरिकाले खाडी मुलुकसँग पर्याप्त परामर्श नगरी सुरु गरेको कुनै पनि सैन्य अभियानमा पूर्ण सुरक्षा दिने विषयमा विश्वास कमजोर भएको छ। साथै, अमेरिका कुनै पनि बेला ‘मिसन पूरा भएको’ घोषणा गरेर पछि हट्न सक्ने र त्यसपछि उत्पन्न परिस्थितिको सामना साउदीले एक्लै गर्नुपर्ने चिन्ता पनि रहेको उनले उल्लेख गरेका छन्।

साउदी अरब कमजोर इरान चाहन्छ, जहाँ उसका क्षेत्रीय सहयोगी समूहहरू कमजोर होऊन् र क्षेप्यास्त्र तथा परमाणु क्षमतामा क्षति पुगेको होस्। तर यस्तो युद्धले इरानबाट उत्पन्न चुनौती दीर्घकालीन रूपमा समाधान गर्नेमा साउदी विश्वस्त छैन।

इरान अस्थिरतामा फस्यो भने शरणार्थी समस्या, चरमपन्थ र क्षेत्रीय असुरक्षा जस्ता नयाँ चुनौती उत्पन्न हुन सक्ने चिन्ता पनि साउदी अरबलाई रहेको विश्लेषण गरिएको छ।

अमेरिकामाथिको निर्भरता र सुरक्षा साझेदारी विस्तार

सीएसआईएसको रिपोर्टले इरानसँगको युद्धका कारण साउदी अरब पूर्ण रूपमा अमेरिकाबाट टाढिने धारणा अस्वीकार गरेको छ। साउदी सेनाको संरचना, हतियार प्रणाली, सैन्य प्रशिक्षण र सुरक्षा सहकार्य दशकौँदेखि अमेरिकासँग जोडिएको छ।

चीन वा पाकिस्तानले तत्काल अमेरिकाको स्थान लिन नसक्ने भए पनि साउदी अरबले सुरक्षा साझेदारीलाई विविध बनाउने नीति अघि बढाइरहेको छ।

माइकल रेट्नीका अनुसार साउदी अरब अराजकताभन्दा स्थिरतालाई प्राथमिकता दिन्छ। इरानप्रति असन्तुष्टि भए पनि प्रत्यक्ष युद्धमा सहभागी हुँदा आउने आर्थिक र सुरक्षा जोखिमका कारण उसले संयमित रणनीति अपनाइरहेको छ।

सुरक्षा चुनौतीबीच साउदीको दुविधा

साउदी अरबले आधिकारिक रूपमा इरानी आक्रमण रोक्न आफू सक्षम रहेको सन्देश दिँदै आएको छ। साउदी रक्षा मन्त्रालयले युद्ध सुरु भएदेखि नै ड्रोन र क्षेप्यास्त्र आक्रमण निष्क्रिय बनाइएको जानकारी सार्वजनिक गर्दै आएको छ।

मन्त्रालयका अनुसार मार्च ३ देखि अप्रिल ५, २०२६ सम्म करिब ९०० हवाई जोखिमलाई रोकिएको थियो।

तर त्यसका बाबजुद इरान र इराकस्थित समर्थक समूहबाट भएका आक्रमणले साउदीको सुरक्षा प्रणालीमाथि प्रश्न उठाएको छ। रास तनुरा क्षेत्रमा रहेको अरामको तेल प्रशोधन केन्द्रमा क्षति पुगेको, यनबुस्थित रिफाइनरीमा आक्रमण भएको र प्रिन्स सुल्तान एयर बेसमा अमेरिकी वायुसेनाका केही विमान क्षतिग्रस्त भएको उल्लेख गरिएको छ।

यी घटनाले अमेरिकासँगको दशकौँ पुरानो सुरक्षा साझेदारीको प्रभावकारिताबारे साउदीभित्र पुनर्विचार बढाएको छ। इरानी ड्रोन र ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्रले कतिपय अवस्थामा अमेरिकी नेतृत्वको हवाई सुरक्षा प्रणालीलाई समेत चुनौती दिएको देखिएको छ।

गैर-अमेरिकी सुरक्षा साझेदारतर्फ साउदीको कदम

पछिल्लो घटनाक्रमपछि साउदी अरबले सुरक्षा साझेदारी विस्तार गर्ने नीति तीव्र बनाएको देखिन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन पाकिस्तानसँगको सैन्य सहकार्यमा देखिएको छ। साउदी रक्षा मन्त्रालयले अप्रिल ११, २०२६ मा पाकिस्तानी सैन्य टोली धहरानस्थित किङ अब्दुलअजिज एयर बेस पुगेको जानकारी दिएको थियो। यो सन् २०२५ मा भएको साउदी–पाकिस्तान रक्षा सम्झौताअन्तर्गतको पहिलो औपचारिक तैनाथी भएको बताइएको छ।

रिपोर्टअनुसार उक्त तैनाथीमा करिब १३ हजार पाकिस्तानी सैनिक र पाकिस्तानी वायुसेनाका लडाकु विमान सहभागी छन्। सन् १९९१ को खाडी युद्धपछि साउदी अरबमा पाकिस्तानको यो सबैभन्दा ठूलो सैन्य उपस्थिति मानिएको छ।

यसैबीच युक्रेन पनि साउदी अरबको रक्षा प्रविधि साझेदारका रूपमा अघि आएको छ। मार्च २७, २०२६ मा जेद्दामा युक्रेनी राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्की र साउदी युवराज मोहम्मद बिन सलमानबीच १० वर्षे रक्षा सहकार्य सम्झौता भएको थियो।

यो सहकार्य विशेषगरी इरानले विकास गरेको शाहेद–१३६ ड्रोनको सामना गर्ने युक्रेनको अनुभवमा आधारित रहेको बताइएको छ।

खाडी सुरक्षामा नयाँ साझेदारको उदय

युक्रेनले रूससँगको युद्धमा ड्रोन प्रतिरोधी प्रविधिको प्रयोग गरेको अनुभवका आधारमा साउदी अरब र अन्य खाडी मुलुकलाई प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराइरहेको बताइएको छ।

त्यस्तै, ग्रीसको सैन्य उपस्थितिले पनि खाडी सुरक्षामा भूमिका खेलेको छ। साउदी अरबमा तैनाथ ग्रीक सेनाले मार्च १९, २०२६ मा यनबु क्षेत्रमा तैनाथ प्याट्रियट ३ प्रणालीमार्फत इरानबाट प्रहार गरिएका दुई ब्यालेस्टिक क्षेप्यास्त्र नष्ट गरेको दाबी गरिएको छ।

अमेरिका–साउदी सम्बन्धमा नयाँ चुनौती

अमेरिका–साउदी सम्बन्धलाई अमेरिकी विदेश नीतिको जटिल विषयमध्ये एक मानिन्छ। एकातिर अमेरिकाको रणनीतिक हित साउदीसँग नजिकको सम्बन्ध कायम राख्नेतर्फ छ भने अर्कोतर्फ मानव अधिकार र लोकतान्त्रिक मूल्यका विषयले सम्बन्धमा चुनौती सिर्जना गर्दै आएका छन्।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले साउदीसँगको सम्बन्धलाई मुख्यतः हतियार व्यापार र ऊर्जा क्षेत्रसँग जोडेर हेर्ने गरेका छन्। ट्रम्पका दुवै कार्यकालमा साउदी अरब उनको पहिलो प्रमुख विदेश भ्रमणको गन्तव्य बनेको थियो।

तर क्षेत्रीय युद्धका क्रममा देखिएका घटनाले दुई देशबीचको सम्बन्धमा नयाँ प्रश्नहरू उठाएको छ।

अमेरिकी पूर्व राजदूत माइकल रेट्नीका अनुसार होर्मुज जलडमरु बन्द भएपछि खाडी क्षेत्रको सुरक्षा सोचमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। उनका अनुसार इरानसँग अब खाडी क्षेत्र र विश्व अर्थतन्त्रमाथि दबाब सिर्जना गर्ने महत्वपूर्ण क्षमता रहेको छ।

समग्रमा, साउदी अरब अहिले इरानसँगको तनाव व्यवस्थापन गर्दै अमेरिकासँगको परम्परागत सुरक्षा सम्बन्ध कायम राख्ने र नयाँ साझेदार विस्तार गर्ने सन्तुलित रणनीतिमा अघि बढिरहेको देखिन्छ।