सासै जोखिममा: काठमाडौँको प्रदूषणबाट जोगिने ७ उपाय

काठमाण्डौ । काठमाडौँ उपत्यकामा पछिल्लो समय वायु प्रदूषण खतरनाक स्तरमा पुगेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय वायु गुणस्तर मापन गर्ने संस्था IQAir का अनुसार हाल काठमाडौँको वायु गुणस्तर सूचकांक (AQI) १८६ पुगेको छ, जुन “Unhealthy” अर्थात् स्वास्थ्यका लागि हानिकारक श्रेणीमा पर्दछ। यस्तो अवस्थामा सामान्य व्यक्तिलाई समेत स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने र बालबालिका, वृद्ध तथा दीर्घरोगीहरूका लागि जोखिम झन् बढी हुने चिकित्सकहरूले चेतावनी दिएका छन्।

काठमाडौँमा बढ्दो सवारीसाधन, निर्माणकार्यबाट उड्ने धुलो, औद्योगिक धुवाँ, जंगल डढेलो तथा मौसमीय अवस्थाका कारण प्रदूषण उच्च हुने गरेको वातावरणविद्हरू बताउँछन्। यस्तो अवस्थामा सर्वसाधारणले केही सावधानी अपनाएमा प्रदूषणबाट हुने स्वास्थ्य जोखिम धेरै हदसम्म घटाउन सकिन्छ।

१. आवश्यक नपरे बाहिर ननिस्कनु

वायु प्रदूषण अत्यधिक भएको बेला सकेसम्म बाहिरका गतिविधि कम गर्नु सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो। विशेषगरी बिहान र बेलुका प्रदूषणको मात्रा बढी हुने भएकाले यस समयमा बाहिरी काम घटाउनु राम्रो हुन्छ। यदि बाहिर जानैपरेमा छोटो समयमै काम सकेर फर्किनु उपयुक्त हुन्छ।

२. गुणस्तरीय मास्क प्रयोग गर्नु

सामान्य कपडाको मास्कले प्रदूषणबाट पर्याप्त सुरक्षा दिन सक्दैन। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार N95 वा KN95 मास्क प्रयोग गर्दा साना धुलोका कण (PM2.5) बाट धेरै हदसम्म जोगिन सकिन्छ।

-भीडभाड तथा सडकमा हिँड्दा मास्क लगाउनु

-बच्चा र वृद्धलाई पनि मास्क प्रयोग गर्न प्रेरित गर्नु

-मास्क भिजेमा वा धेरै दिन प्रयोग भएमा बदल्नु

३. घरभित्रको हावा सफा राख्नु

प्रदूषण धेरै भएको बेला घरभित्र बस्दा पनि सावधानी आवश्यक हुन्छ।

-झ्यालढोका लामो समय खुला नराख्ने

-एयर प्युरीफायर भए प्रयोग गर्ने

-घरभित्र धुवाँ हुने गतिविधि (धूप, धुम्रपान आदि) कम गर्ने

-घरमा हरियाली बिरुवा राख्दा पनि केही हदसम्म हावा सफा हुन सहयोग पुग्छ।

४. संवेदनशील समूहले विशेष ध्यान दिनु

बालबालिका, गर्भवती महिला, वृद्ध तथा दमा, मुटु वा फोक्सोसम्बन्धी रोग भएका व्यक्तिहरू प्रदूषणबाट बढी प्रभावित हुन्छन्।

यस्ता व्यक्तिले:

-बाहिरी गतिविधि कम गर्नु

-चिकित्सकले दिएको औषधि नियमित लिनु

-समस्या देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य परीक्षण गराउनु

५. पर्याप्त पानी र पोषणयुक्त खाना

वायु प्रदूषणका कारण शरीरमा सूजन र एलर्जीको जोखिम बढ्न सक्छ। त्यसैले:

-दिनभरि पर्याप्त पानी पिउनु

-फलफूल र हरियो सागसब्जी बढी खानु

-भिटामिन C र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त खाना सेवन गर्नु

यसले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।

६. प्रदूषणबारे नियमित जानकारी लिनु

स्मार्टफोन एप वा वेबसाइटमार्फत वायु गुणस्तरको जानकारी हेर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ। उदाहरणका लागि IQAir जस्ता प्लेटफर्मले शहरको AQI जानकारी उपलब्ध गराउँछन्।

AQI धेरै भएको दिनमा बाहिरी गतिविधि कम गर्ने निर्णय गर्न यसले सहयोग गर्छ।

७. दीर्घकालीन समाधानतर्फ पनि नागरिकको भूमिका

प्रदूषण नियन्त्रण केवल सरकारको जिम्मेवारी मात्र होइन, नागरिकको पनि साझा दायित्व हो।

-अनावश्यक सवारी प्रयोग कम गर्नु

-सार्वजनिक यातायात प्रयोग बढाउनु

-वृक्षारोपण अभियानमा सहभागी हुनु

-धुलो र फोहोर व्यवस्थापनमा सचेत हुनु

यस्ता साना कदमहरूले पनि वातावरण सुधारमा ठूलो योगदान दिन सक्छ।

निष्कर्ष

काठमाडौँको बढ्दो वायु प्रदूषण केवल वातावरणीय समस्या मात्र होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा जनस्वास्थ्यसँग जोडिएको संकट हो। समयमै सावधानी अपनाएमा यसको असर कम गर्न सकिन्छ। सरकार, स्थानीय निकाय र नागरिक सबैले मिलेर दीर्घकालीन समाधान खोजे मात्र काठमाडौँको आकाश फेरि स्वच्छ बनाउन सम्भव हुनेछ।