अमेरिका-ईरान तनावमा ‘यूटर्न’: वार्ताको संकेतसँगै तेल बजारमा ठूलो उतारचढाव

काठमाण्डौ । अमेरिका र ईरानबीच चर्किँदै गएको द्वन्द्वबीच अचानक आएको कूटनीतिक संकेतले विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो हलचल ल्याएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले ईरानसँग ‘सकारात्मक वार्ता’ भएको दाबी गर्दै सम्भावित सैन्य आक्रमण पाँच दिनका लागि स्थगित गरेपछि तेल मूल्यमा तीव्र गिरावट देखिएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्रेन्ट क्रुड तेलको मूल्य एकैदिन ७ प्रतिशतभन्दा बढी घटेर प्रति ब्यारेल करिब १०४ डलरमा झरेको छ। यसअघि दिनको सुरुवातमा मूल्य ११४ डलरमाथि पुगेको थियो भने एक चरणमा १३ प्रतिशतसम्म गिरावट आएको थियो। अमेरिकी डब्ल्यूटीआई तेल पनि करिब ६.९ प्रतिशत घटेर ९१.४ डलरमा पुगेको छ।

युद्धको पृष्ठभूमि र ट्रम्पको ‘यू–टर्न’

फेब्रुअरी २८ मा अमेरिका र इजरायलले ईरानमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि मध्यपूर्वमा तनाव चर्किएको थियो। चार सातादेखि जारी द्वन्द्वबीच ट्रम्पले केही दिनअघि मात्र ईरानले होर्मुज स्ट्रेट नखोले ‘ऊर्जा संरचना ध्वस्त पार्ने’ चेतावनी दिएका थिए।

तर पछिल्ला दुई दिनमा भएको भनिएको वार्तापछि उनले अचानक नीति परिवर्तन गर्दै सैन्य कारबाही अस्थायी रूपमा रोक्ने निर्णय गरेका छन्। उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत अमेरिका र ईरानबीच “पूर्ण समाधानतर्फ सकारात्मक संवाद” भइरहेको दाबी गरेका छन्।

ईरानको अस्वीकार र कडा चेतावनी

यद्यपि, ईरानले भने अमेरिकी दाबीलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरेको छ। ईरानी विदेश मन्त्रालयलाई उद्धृत गर्दै सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले कुनै पनि वार्ता नभएको र ट्रम्पको अभिव्यक्ति ‘तेल मूल्य घटाउने रणनीति’ मात्र भएको बताएका छन्।

ईरानको इस्लामिक रिभोल्युशनरी गार्ड कर्प्स (IRGC) ले यदि आफ्नो ऊर्जा संरचनामाथि आक्रमण भए “जसरी प्रहार हुन्छ, त्यसरी नै प्रतिकार गरिने” चेतावनी दिएको छ। साथै, खाडी क्षेत्रका ऊर्जा संरचना र अमेरिकी सैन्य अड्डा भएका देशहरूलाई पनि निशाना बनाइने बताइएको छ।

होर्मुज स्ट्रेट: विश्व अर्थतन्त्रको ‘नस’

द्वन्द्वको केन्द्रमा रहेको होर्मुज स्ट्रेट विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने अत्यन्तै संवेदनशील समुद्री मार्ग हो। ईरानले यसलाई प्रभावकारी रूपमा अवरुद्ध गरेपछि विश्व बजारमा तेल तथा ग्यास आपूर्ति गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा एजेन्सी (IEA) का अनुसार, हालको आपूर्ति संकट १९७० दशकको तेल संकटभन्दा पनि गम्भीर हुनसक्ने देखिएको छ। विश्वभर ४४ भन्दा बढी ऊर्जा पूर्वाधारहरू क्षतिग्रस्त भइसकेका छन्, जसले ऊर्जा मात्र होइन पेट्रोकेमिकल, मल, सल्फर र हेलियमजस्ता क्षेत्रहरूमा समेत असर पारेको छ।

विश्व बजारमा असर: अस्थायी राहत कि ठूलो जोखिम?

ट्रम्पको आक्रमण स्थगन निर्णयसँगै तेल मूल्यमा तत्काल गिरावट आए पनि बजार अझै अस्थिर अवस्थामा छ। विश्लेषकहरूका अनुसार यो गिरावट अस्थायी मात्र हुन सक्छ, किनकि:

-होर्मुज स्ट्रेट अझै पूर्ण रूपमा खुला छैन

-अमेरिका–ईरानबीच विश्वासको अभाव कायम छ

-युद्ध दीर्घकालीन रूपमा लम्बिन सक्ने संकेतहरू छन्

IEA ले आपूर्ति सहज बनाउन रणनीतिक भण्डारबाट ४० करोड ब्यारेल तेल बजारमा ल्याउने निर्णय गरिसकेको छ र आवश्यक परे थप आपूर्ति गर्न तयार रहेको जनाएको छ।

अमेरिका–ईरान द्वन्द्व अहिले सैन्य टकराव र कूटनीतिक वार्ताबीचको संवेदनशील मोडमा पुगेको छ। ट्रम्पको पछिल्लो निर्णयले तनाव कम हुने संकेत दिएको भए पनि वास्तविक समाधान अझ टाढा देखिन्छ।

यदि होर्मुज स्ट्रेट पूर्ण रूपमा खुला भएन भने विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर प्रभाव पर्ने निश्चित छ। त्यसैले अहिलेको अवस्था ‘अस्थायी राहत’ मात्र हो कि ‘दीर्घकालीन संकटको सुरुवात’, यो प्रश्न अझै खुला नै रहेको छ।

-CNN