पशुपति धर्मशाला अब कोषकै, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा नयाँ अध्याय

काठमाण्डौं । २३ वर्षदेखि मारवाडी सेवा समितिको प्रयोगमा रहेको पशुपति गौशाला धर्मशाला अब औपचारिक रूपमा पशुपति क्षेत्र विकास कोष कै स्वामित्वमा रहने भएको छ ।

उच्च अदालत पाटनको पछिल्लो फैसलाले केवल कानुनी स्वामित्वको प्रश्न मात्रै टुङ्ग्याएको छैन, यसले काठमाडौँको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक संरचनासँग गाँसिएको गहिरो विषयलाई पनि उजागर गरेको छ । 

यो निर्णयलाई धेरैले केवल अदालतको आदेशका रूपमा मात्र होइन, काठमाडौँको सांस्कृतिक सम्पदामाथिको नियन्त्रण र यसको संरक्षणसँग जोडिएको महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरेका छन् ।

पशुपतिनाथ मन्दिर वरपरका धर्मशाला, गुठी र सार्वजनिक संरचनाहरू परम्परागत रूपमा धार्मिक सेवा, अतिथि सत्कार र सामाजिक सहयोगका केन्द्र रहँदै आएका छन् ।  

त्यसैले यस्ता संरचनाको स्वामित्व र व्यवस्थापन कसले गर्ने भन्ने प्रश्नले सधैँ सांस्कृतिक संवेदनशीलता बोकेको हुन्छ ।

उच्च अदालतका न्यायाधीशद्वय खड्गबहादुर केसी र रमेशप्रसाद ज्ञवालीको संयुक्त इजलासले जिल्ला अदालतको निर्णय सदर गर्दै धर्मशालाको जग्गामा समितिको मोहियानी हक नलाग्ने ठहर गर्‍यो । 

यसअघि काठमाडौँ जिल्ला अदालतले पनि गुठी परम्पराअनुसार उक्त जग्गा धार्मिक सम्पत्ति भएकाले निजी मोहियानी दाबी स्थापित नहुने निष्कर्ष निकालेको थियो ।

यो विवादले नेपालको गुठी प्रणालीको ऐतिहासिक महत्त्वलाई फेरि एकपटक बहसमा ल्याएको छ ।  

गुठी केवल जमिन व्यवस्थापनको व्यवस्था होइन, यो धार्मिक परम्परा, संस्कार र सामुदायिक सहअस्तित्वको आधार पनि हो ।  

यस्तो सन्दर्भमा धर्मशालाजस्तो संरचना कुनै एक संस्थाको आर्थिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक र धार्मिक उपयोगमा रहनुपर्छ भन्ने धारणा बलियो देखिन्छ ।

अर्कोतर्फ, मारवाडी समुदायले काठमाडौँको व्यापार, दान–पुण्य र सामाजिक सेवामा पुर्‍याएको योगदान पनि ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण मानिन्छ ।  

त्यसैले यस निर्णयलाई केहीले सांस्कृतिक स्वामित्वको पुनर्स्थापनाका रूपमा हेर्दा, केहीले समुदायबीचको सहकार्यलाई अझ सन्तुलित र पारदर्शी बनाउने अवसरका रूपमा लिएका छन् ।

पूर्वसदस्यसचिव मिलनकुमार थापा ले यसलाई “भगवान् पशुपतिनाथलाई न्याय भएको” भन्दै अब धर्मशालालाई गैरनाफामूलक, धार्मिक र सामाजिक प्रयोजनमा व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने बताएका छन् ।

समग्रमा, यो फैसला केवल कानुनी जीत–हारको विषय नभई काठमाडौँको धार्मिक सम्पदाको संरक्षण, समुदायबीचको सम्बन्ध र परम्परागत संरचनाको पुनर्स्थापनासँग गाँसिएको एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक क्षणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।