दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्षपछि पनि उस्तै प्रश्न, सत्य अझै धुमिल

काठमाण्डौं । नेपालको इतिहासमा जेठ १९ केवल एउटा मिति होइन, एउटा यस्तो दिन हो जसले देशको राजनीतिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक यात्रालाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो।  

आजबाट ठीक २५ वर्षअघि, २०५८ साल जेठ १९ गते राति नारायणहिटी राजदरबारभित्र भएको हत्याकाण्डले नेपाललाई स्तब्ध बनाएको थियो। 

एकै रातमा राजा वीरेन्द्रसहित राजपरिवारका अधिकांश सदस्यको मृत्यु भयो र त्यसपछि शुरु भएको घटनाक्रमले अन्ततः २४० वर्ष पुरानो राजसंस्थाको अन्त्यसम्मको बाटो निर्माण गर्‍यो।

नेपाली जनताले त्यस रात के गुमाए भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल राजा, रानी वा राजपरिवारका सदस्यहरूको मृत्युमा सीमित छैन।  

त्यो रात देशले आफ्नो इतिहासको एउटा युग गुमायो। राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन, राजकुमारी श्रुतिसहित ११ जना सदस्यको मृत्यु भएको घटनाले तात्कालीन राज्य संरचनामाथि नै गम्भीर प्रश्न खडा गरिदियो।

आधिकारिक निष्कर्ष र जनमानसको अविश्वास

घटनालगत्तै तात्कालीन सरकारले छानबिन समिति गठन गर्‍यो।  

तात्कालीन प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाटको नेतृत्वमा भएको अनुसन्धानले युवराज दीपेन्द्र नै घटनाका मुख्य जिम्मेवार रहेको निष्कर्ष निकाल्यो।  

प्रतिवेदनअनुसार युवराजले पारिवारिक विवाद र व्यक्तिगत असन्तुष्टिका कारण गोली चलाएका थिए।

तर, आधिकारिक प्रतिवेदन सार्वजनिक भएको २५ वर्षपछि पनि नेपाली समाजको ठूलो हिस्सा त्यो निष्कर्षप्रति विश्वस्त देखिँदैन।

घटनास्थलको पूर्ण फरेन्सिक अनुसन्धान नहुनु, प्रत्यक्षदर्शीको सीमित उपलब्धता, घटनाको संवेदनशीलता तथा राजसंस्थासँग जोडिएका विभिन्न राजनीतिक आयामका कारण आजसम्म पनि अनेकौं प्रश्न अनुत्तरित छन्।

नेपालमा सायदै कुनै अर्को घटना होला जसबारे यति धेरै षड्यन्त्र सिद्धान्त, वैकल्पिक कथा र अनौपचारिक व्याख्या प्रचलित भएका छन्।  

दरबार हत्याकाण्ड त्यसको अपवाद बनेको छ।

एउटा हत्याकाण्ड जसले राजनीतिक व्यवस्था बदल्यो

नारायणहिटीको त्यो रक्तरञ्जित रात केवल एउटा आपराधिक घटना थिएन।  

त्यसपछि नेपालको राजनीतिक घटनाक्रमले तीव्र मोड लियो।  

राजा वीरेन्द्रको निधनपछि ज्ञानेन्द्र शाह राजगद्दीमा पुगे।  

त्यसपछिका वर्षहरूमा राजसंस्था र राजनीतिक दलबीचको टकराव चर्कियो, माओवादी द्वन्द्व उत्कर्षमा पुग्यो, प्रत्यक्ष राजकीय शासन लागू भयो र अन्ततः २०६२र६३ को जनआन्दोलनपछि राजसंस्थाको आधार कमजोर बन्दै गयो।

विश्लेषकहरूका अनुसार दरबार हत्याकाण्ड नभएको भए नेपालको राजनीतिक इतिहास फरक दिशामा जान सक्थ्यो।  

त्यसैले धेरैले यो घटनालाई गणतन्त्र स्थापनाको अप्रत्यक्ष शुरुवाती बिन्दूका रूपमा समेत हेर्ने गरेका छन्।

रहस्यभन्दा ठूलो बनेको स्मृति

गणतन्त्र स्थापना भएपछि नारायणहिटी दरबारलाई संग्रहालयमा रूपान्तरण गरियो।  

एक समय देशको शक्ति केन्द्र मानिएको दरबार आज इतिहास अध्ययन गर्ने स्थल बनेको छ।  

हत्याकाण्ड भएको त्रिभुवन सदन आज पनि संग्रहालयभित्र सबैभन्दा धेरै चासो जगाउने स्थानमध्ये एक हो।

नारायणहिटी पुग्ने धेरै आगन्तुकको जिज्ञासा एउटै हुन्छ—त्यो रात वास्तवमा के भएको थियो ? समय बित्दै जाँदा घटनाका प्रत्यक्ष साक्षी कम हुँदै गएका छन्, तर जिज्ञासा भने घटेको छैन।  

बरु नयाँ पुस्ताले पनि यो घटनालाई नेपालको इतिहासको सबैभन्दा रहस्यमय अध्यायका रूपमा पढ्न र बुझ्न खोजिरहेका छन्।

२५ वर्षपछि पनि जीवित प्रश्न

दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्ष पूरा हुँदा नेपालमा राजनीतिक व्यवस्था फेरिएको छ, संविधान फेरिएको छ, शासन प्रणाली फेरिएको छ।  

तर, त्यो रातसँग जोडिएका प्रश्नहरू भने धेरै हदसम्म उस्तै छन्।

आधिकारिक रूपमा घटना टुंगिएको मानिए पनि जनस्तरमा सत्यको खोजी समाप्त भएको छैन।  

यही कारण दरबार हत्याकाण्ड केवल एउटा ऐतिहासिक घटना बनेर सीमित हुन सकेको छैन।  

यो नेपालमा राज्य, शक्ति, पारदर्शिता र जनविश्वासबारे हुने बहसको स्थायी सन्दर्भ बनेको छ।

आज जेठ १९ गते देशले फेरि एकपटक इतिहासको त्यो अँध्यारो रात सम्झिरहेको छ।  

२५ वर्ष बिते पनि नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्ड अझै नेपालको सामूहिक स्मृतिमा एउटा गहिरो घाउ, एउटा रहस्य र एउटा अनुत्तरित प्रश्नका रूपमा जीवित छ।