भारतमा अनौठो वित्तीय विरोधाभास: बजारमा रेकर्ड नगद, एटीएममा पैसा छैन !

नयाँ दिल्ली । भारतको अर्थतन्त्रमा यतिबेला एउटा रोचक तर चिन्ताजनक विरोधाभास देखिएको छ। एकातिर देशमा चलनचल्तीमा रहेको नगद रकम इतिहासकै उच्च स्तरमा पुगेको छ भने अर्कोतिर सर्वसाधारणले एटीएमबाट पैसा निकाल्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्। बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त नगद हुँदाहुँदै पनि एटीएमहरूमा नगद अभाव देखिन थालेपछि यो विषयले वित्तीय क्षेत्रको ध्यान तानेको छ।

भारतीय रिजर्भ बैंक (आरबीआई) का अनुसार मे २९, २०२६ सम्म देशमा चलनचल्तीमा रहेको कुल नगद ४२.५६ लाख करोड भारतीय रुपैयाँ पुगेको छ। यो रकम एक वर्षअघिको तुलनामा करिब १२ प्रतिशत बढी हो। सामान्यतः चलनचल्तीमा नगद बढ्दा एटीएमहरूमा पनि पर्याप्त पैसा उपलब्ध हुनुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर वास्तविकता उल्टो देखिएको छ।

एटीएम उद्योग संकटमा

भारतका एटीएम सञ्चालकहरूको छाता संगठन कन्फेडेरेसन अफ एटीएम इन्डस्ट्री (CATMi) ले भारतीय बैंक संघ (IBA) लाई पत्र लेख्दै एटीएमहरूमा नगद आपूर्ति निरन्तर घटिरहेको भन्दै गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेको छ।

उद्योगका अनुसार नोभेम्बर २०२५ मा एटीएम सञ्चालनका लागि आवश्यक नगदको करिब ८० प्रतिशत उपलब्ध गराइएको थियो। तर मार्च २०२६ सम्म आइपुग्दा यो अनुपात ६४ प्रतिशतमा झर्‍यो र अप्रिलमा थप घटेर ५७ प्रतिशतमा सीमित भयो। अर्थात्, एटीएम सञ्चालकहरूले आवश्यक पर्ने नगदको झण्डै आधा रकम मात्रै प्राप्त गरिरहेका छन्।

यसको प्रत्यक्ष असर सर्वसाधारणमाथि परेको छ। विशेषगरी साना शहर, ग्रामीण क्षेत्र तथा नगदमा आधारित कारोबार गर्ने समुदायहरूमा एटीएम खाली हुने समस्या बढ्दो छ।

किन बढ्यो संकट ?

विश्लेषकहरूका अनुसार समस्या केवल नगद अभावको होइन, नगद व्यवस्थापनको हो।

१. डिजिटल भुक्तानीको विस्फोट

भारतमा यूपीआई (UPI) प्रणालीले डिजिटल कारोबारलाई अभूतपूर्व उचाइमा पुर्‍याएको छ। मोबाइलबाटै तत्काल भुक्तानी गर्न सकिने सुविधाका कारण एटीएमबाट नगद निकाल्ने प्रवृत्ति घटिरहेको छ।

जनवरी २०२३ मा मासिक औसत ५७ करोड पटक हुने एटीएम निकासी सेप्टेम्बर २०२५ सम्म आइपुग्दा ४४ करोडमा झरेको तथ्यांक छ। यसले बैंकहरूलाई एटीएम सञ्जालमा थप लगानी गर्न निरुत्साहित गरेको उद्योगको दाबी छ।

२. बढ्दो सञ्चालन खर्च

एटीएम सञ्चालनमा नगद ढुवानी, सुरक्षा व्यवस्था, इन्धन, प्राविधिक मर्मत तथा कर्मचारी खर्च उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। तर कारोबार घट्दै जाँदा सञ्चालकहरूको आम्दानी भने घटिरहेको छ। फलस्वरूप एटीएममा नियमित नगद आपूर्ति सुनिश्चित गर्न कठिन बन्दै गएको छ।

३. बैंक र करेंसी चेस्टको समन्वय समस्या

धेरै राज्यमा बैंक शाखा तथा करेंसी चेस्टबाट समयमै नगद प्राप्त गर्न समस्या भइरहेको उद्योगको भनाइ छ। कतिपय क्षेत्रमा नगद उपलब्ध भए पनि वितरण प्रणाली कमजोर हुँदा एटीएमहरू खाली रहने अवस्था देखिएको छ।

आरबीआईको आश्वासन

आरबीआई गभर्नर संजय मल्होत्राले भने देशमा नगद अभाव नभएको स्पष्ट पारेका छन्। उनका अनुसार केन्द्रीय बैंकले हरेक वर्ष नगदको मागको आकलन गरेर आवश्यक परिमाणमा मुद्रा बैंकहरूलाई उपलब्ध गराउँदै आएको छ।

उनले कुनै क्षेत्रमा नगद अभाव देखिए तत्काल समाधानका लागि कदम चालिने बताएका छन्। तर उद्योग पक्ष भने समस्या आपूर्ति व्यवस्थापनमै रहेको दाबी गर्दै आएको छ।

नेपालका लागि के संकेत ?

भारतको यो अनुभवले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य उजागर गरेको छ-डिजिटल भुक्तानी तीव्र रूपमा विस्तार हुँदै जाँदा नगदको भूमिका समाप्त हुँदैन, बरु नगद व्यवस्थापनको स्वरूप बदलिन्छ।

नेपालमा पनि क्यूआर भुक्तानी, मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल वालेटको प्रयोग तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। तर ग्रामीण क्षेत्र, वृद्धवृद्धा, साना व्यवसायी र अनौपचारिक अर्थतन्त्र अझै नगदमै निर्भर छन्। त्यसैले डिजिटल अर्थतन्त्र विस्तारसँगै एटीएम तथा नगद वितरण प्रणालीलाई सन्तुलित रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने चुनौती भारतले देखाएको पाठका रूपमा लिन सकिन्छ।

भारतको वर्तमान अवस्था यही प्रश्नतर्फ संकेत गर्छ-जब देशमा नगद इतिहासकै धेरै छ, तब एटीएम किन खाली छन् ? समस्या पैसाको होइन, व्यवस्थापनको हो कि ?