किम जोङ उनले कसरी उत्तर कोरियाको अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँदै आफ्नो सत्ता अझै मजबुत बनाए ?

काठमाण्डौ । उत्तर कोरिया दशकौँदेखि अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूले ‘जीविकोपार्जन संकट’ भनेर वर्णन गर्ने अवस्थाको सामना गरिरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघका तथ्याङ्कअनुसार, त्यहाँ करिब १ करोड १० लाख मानिस अर्थात् कुल जनसंख्याको लगभग ४५ प्रतिशत हिस्सा कुपोषणबाट प्रभावित छ। यो अवस्था यस्तो देशमा देखिएको छ, जहाँ मानवअधिकारको व्यापक उल्लङ्घनका समाचारहरू निरन्तर सार्वजनिक हुँदै आएका छन्।

वर्षौँदेखि अर्थतन्त्रमा राज्यको कडा नियन्त्रण, विश्व समुदायबाट अलग रहने नीति र सार्वजनिक सेवाहरूको बेवास्ता गर्दै सुरक्षा संयन्त्रलाई बलियो बनाउने प्राथमिकताले परिस्थितिलाई अझ जटिल बनाएको छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका मानवअधिकार उच्चायुक्त भोल्कर टर्कले यस अवस्थालाई ‘मानवअधिकार संकट’ को रूपमा वर्णन गरेका छन्।

तेस्रो पुस्ताका नेता किम जोङ–उनले आफ्नो शासनलाई अझ सुदृढ बनाएका छन्। उनको परिवार दोस्रो विश्वयुद्धपछि यो कम्युनिस्ट राष्ट्र स्थापना भएदेखि नै सत्तामा रहँदै आएको छ।

आज उत्तर कोरिया विश्वका सबैभन्दा बन्द र अलग–थलग राष्ट्रहरूमध्ये एक मानिन्छ।

सन् २०२० मा कोभिड–१९ महामारी शुरु भएपछि त्यहाँको अवस्था अझ कठिन बन्यो। कोरोनाका कारण विश्वभर आर्थिक असर परेको थियो, तर उत्तर कोरिया जस्तो कमजोर र विश्व अर्थतन्त्रबाट अलग रहेको देशमा यसको प्रभाव अझ गहिरो देखियो।

खाद्य संकटका समाचारहरू र शासनमाथि लगाइएका अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको दबाबबीच किम जोङ–उन सरकारी टेलिभिजनमा भावुक देखिए र आफ्ना नागरिकसँग माफी मागे। जबकि सरकारी प्रचार संयन्त्रले उनलाई प्रायः कहिल्यै गल्ती नगर्ने नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ।

उनले भनेका थिए, ‘म वास्तवमै दुःखी छु। हाम्रा जनतालाई कठिनाइबाट बाहिर निकाल्न मेरा प्रयास र मेरो इमानदार मेहनत पर्याप्त हुन सकेनन्।’

तर पछिल्ला समयहरूमा अवस्था केही परिवर्तन हुँदै गएको संकेत देखिएका छन्। कोभिड महामारी समाप्त भएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको दबाब केही हदसम्म कम भएको छ।

उत्तर कोरियाले आफ्नो आणविक हतियार कार्यक्रमलाई निरन्तर अघि बढाएको छ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनको नेतृत्वमा रहेको रुससँगको सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाएको छ।

यसै अवधिमा, केही दशकपछि पहिलोपटक उत्तर कोरियाली अर्थतन्त्रमा सुधारका केही संकेतहरू देखिन थालेका छन्। त्यसैले गत मार्चमा संसदजस्तै विधायी निकायलाई सम्बोधन गर्दै किम जोङ–उनले दिएको सन्देश विगतका भाषणभन्दा निकै फरक थियो।

किमले दाबी गरे कि उत्तर कोरियाले ‘असाधारण परिवर्तन’ अनुभव गरेको छ। उनले भने, ‘अब हाम्रो देश यस्तो राष्ट्र रहेन, जसलाई अन्य देशहरूको धम्कीबाट डराउन सकियोस्।’

तर प्रश्न उठ्छ—उत्तर कोरियाको आर्थिक अवस्थामा वास्तवमै कति सुधार आएको छ  ?

उत्तर कोरियामा वास्तवमा के भइरहेको छ ?

उत्तर कोरियाभित्रको वास्तविक अवस्था बुझ्न निकै कठिन छ। त्यहाँको सरकारले बाहिरी संसारसम्म सूचना पुग्न नदिन कडा नियन्त्रण लागू गरेको छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यम र विशेषज्ञहरूले देशको अवस्थाबारे बुझ्न मुख्य रूपमा त्यस्ता उत्तर कोरियाली नागरिकहरूको बयानमा निर्भर रहनुपर्छ, जो देशबाट भाग्न सफल भएका छन्।

यसका अतिरिक्त, विदेशी गुप्तचर निकायहरू, विशेषगरी दक्षिण कोरियाका रिपोर्टहरू, तथा कडा निगरानीबीच उत्तर कोरिया भ्रमण गर्न अनुमति पाएका सीमित विदेशी नागरिकहरूको अनुभवलाई पनि आधार बनाइन्छ।

यद्यपि, यी स्रोतहरूले देखाउने संकेतअनुसार दशकौँदेखि स्थिर रहेको उत्तर कोरियाली अर्थतन्त्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा केही सुधार आएको देखिन्छ।

दक्षिण कोरियाको केन्द्रीय बैंकको अनुमानअनुसार, सन् २०२४ मा उत्तर कोरियाको कुल गार्हस्थ उत्पादन ९जीडीपी० वृद्धि दर ३।७ प्रतिशत थियो। यो पछिल्लो आठ वर्षमा भएको सबैभन्दा तीव्र आर्थिक वृद्धि मानिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, किम जोङ–उन सत्तामा आएपछि उत्तर कोरियाली अर्थतन्त्र अहिले तुलनात्मक रूपमा सबैभन्दा राम्रो अवस्थामा पुगेको छ। अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया सान डिएगोका शोधकर्ता तथा उत्तर कोरियाली अर्थतन्त्रका विशेषज्ञ स्टेफन ह्यागार्डले बीबीसी मुन्डोसँग भनेका छन्, ‘उत्तर कोरियाली शासन पहिलेको तुलनामा धेरै समृद्ध भएको छ।’

युक्रेन युद्धका लागि रुसलाई हतियार निर्यात, चीनसँगको व्यापार, अनौपचारिक बजारमाथि बढेको सरकारी नियन्त्रण र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्ध कार्यान्वयनमा आएको कमजोरीले किम शासनको आर्थिक स्रोत बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

तर विश्लेषकहरूका अनुसार राजधानी प्योङयाङ र शासक वर्गभन्दा बाहिर रहेका सामान्य नागरिकहरूको जीवन अझै पनि कठिनाइपूर्ण छ। तर राजधानी प्योङयाङमा भने केही सुधारका स्पष्ट संकेत देखिन्छन्।

पछिल्ला वर्षहरूमा त्यहाँ पुगेका मानिसहरूका अनुसार शहरका धेरै सडकहरू अहिले पहिलेभन्दा बढी उज्यालो देखिन्छन्। पहिले बिजुली अभावका कारण सञ्चालन नहुने अग्ला भवनका लिफ्टहरू अहिले कम्तीमा केही समयका लागि चल्न थालेका छन्।

अमेरिकाको कोलोराडो स्कूल अफ माइन्सअन्तर्गतको अर्थ अब्जर्भेसन समूहले गरेको भू–उपग्रह विश्लेषणले पनि पछिल्ला वर्षहरूमा प्योङयाङको विद्युत् प्रकाशमा निरन्तर वृद्धि भएको देखाएको छ।

उत्तर कोरिया भ्रमण गर्ने अनुमति पाएका केही विदेशी नागरिकहरूले पनि बढ्दो उपभोग र समृद्धितर्फ संकेत गर्ने परिवर्तनहरू पुष्टि गरेका छन्। यसमा मोबाइल फोनको बढ्दो प्रयोग, आयातित विद्युतीय सवारीसाधन र खाना वा ट्याक्सी बुक गर्ने एपहरूको प्रयोग समावेश छन्।

अष्ट्रेलियाली ट्राभल एजेन्ट रोवन बियर्डले वाल स्ट्रिट जर्नल लाई बताएअनुसार, धेरै वर्षपछि प्योङयाङ भ्रमण गर्दा उनका अनुवादकले मोबाइल एपमार्फत ट्याक्सी बोलाएको र केही मिनेटमै ट्याक्सी आइपुगेको देखेर उनी आश्चर्यचकित भएका थिए। बियर्डले भने, ‘यो सबै बिल्कुल नयाँ थियो। म यसलाई देखेर निकै आश्चर्यचकित भएँ।’

अर्थतन्त्रमा सीमित भए पनि सुधारको अर्को संकेत भनेको सरकारले किम जोङ–उनका प्राथमिकतामा रहेका केही ठूला परियोजनाहरू पूरा गर्न सफल हुनु हो। यसमध्ये काङवोन प्रान्तको समुद्री तटमा निर्माण गरिएको वोनसान–काल्मा पर्यटन परिसर पनि समावेश छ।

किमले केही महत्वाकांक्षी योजनाहरू पनि घोषणा गरेका छन्। त्यसमध्ये “२०×१०” योजना प्रमुख छ, जसअन्तर्गत आगामी दस वर्षमा देशभर २० वटा नयाँ कारखाना स्थापना गर्ने लक्ष्य राखिएको छ, ताकि विकास केवल प्योङयाङमा सीमित नरहोस्।

उत्तर कोरियाले आफूलाई आणविक शक्ति सम्पन्न राष्ट्रका रूपमा पनि स्थापित गर्ने प्रयास जारी राखेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरू र अमेरिकी पूर्वराष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको पहिलो कार्यकालमा भएको कूटनीतिक प्रयासले पनि किम जोङ–उनलाई आणविक कार्यक्रम रोक्न बाध्य बनाउन सकेन। किमको विश्वास छ कि अमेरिका जस्ता बाह्य खतराहरूबाट आफ्नो शासन सुरक्षित राख्न आणविक हतियार आवश्यक छन्।

यसै कारण प्योङयाङले नयाँ पुस्ताका क्षेप्यास्त्रहरू विकास गरेको छ। पश्चिमी विश्लेषकहरूका अनुसार उत्तर कोरियाले आणविक ऊर्जाबाट चल्ने पनडुब्बी र अमेरिकाको मुख्य भूमिसम्म पुग्न सक्ने अन्तरमहादेशीय ब्यालिस्टिक क्षेप्यास्त्र ९आईसीबीएम० विकास गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।

उत्तर कोरियाली नागरिकहरूको कठिन जीवन

उत्तर कोरियाका नागरिकहरू लामो समयदेखि कठिन परिस्थितिमा जीवन बिताउन बाध्य छन्।

सन् १९९४ देखि १९९८ सम्म देशले ठूलो मानवीय संकटको सामना गर्‍यो। शैक्षिक क्षेत्रमा यसलाई “ग्रेट फेमिन” अर्थात् ठूलो अनिकाल भनिन्छ भने सरकारी प्रचार संयन्त्रले यसलाई ‘कठिन मार्च’ भनेर उल्लेख गर्छ।

सरकारले यसलाई आधिकारिक रूपमा स्वीकार नगरे पनि, भोकमरी र त्यससँग सम्बन्धित रोगका कारण त्यस अवधिमा लाखौँ मानिसको मृत्यु भएको अनुमान गरिन्छ।

यस संकटका पछाडि सोभियत संघको सहयोग समाप्त हुनु, आर्थिक कुप्रबन्धन र प्राकृतिक विपत्तिजस्ता कारणहरू थिए।

त्यतिबेला जस्तै अहिले पनि उत्तर कोरियाका नागरिकहरू यस्तो शासन प्रणालीअन्तर्गत बसिरहेका छन्, जसलाई अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र मानवअधिकार समूहहरूले प्रहरी राज्यका रूपमा वर्णन गर्छन्। दक्षिण कोरिया भाग्न सफल भएका मानिसहरूका अनुसार देश छोड्ने प्रयास गर्नेहरूमाथि सुरक्षाकर्मीले गोली चलाउन सक्छन्।

त्यस्तै, के–पप संगीत सुन्ने वा दक्षिण कोरियाली टेलिभिजन कार्यक्रम हेर्ने जस्ता गतिविधिमा पनि कडा सजाय हुन सक्छ, जसमा केही अवस्थामा मृत्युदण्डसमेत समावेश छ। सरकारविरुद्ध कुनै पनि असहमति वा आदेश उल्लङ्घनलाई गम्भीर अपराध मानिन्छ। यस्ता गतिविधिका लागि गोली हानी मृत्युदण्ड दिने घटनाहरू पनि सार्वजनिक भएका छन्।

यसको चर्चित उदाहरण किम जोङ–उनका काका जाङ सोङ–थाएक हुन्, जसलाई किमको आदेशमा सन् २०१३ मा मृत्युदण्ड दिइएको थियो।

कोभिड महामारीका क्रममा सरकारी नियन्त्रण अझ कडा बन्यो। यसको असर चीनबाट सामान ल्याउने अनौपचारिक बजारहरूमा पनि पर्यो, जसका कारण धेरै उत्तर कोरियाली नागरिकहरूको जीविकोपार्जनको अन्तिम आधारसमेत कमजोर भयो।

दक्षिण कोरिया भाग्न सफल किम यू–मीले न्युयोर्क टाइम्स लाई भनेकी थिइन्, ‘किम जोङ–उनको शासनमा सबैभन्दा कठिन कुरा भनेको हामीलाई पैसा कमाउने अनुमति पनि थिएन।’

सियोलस्थित कोरिया डेभलपमेन्ट इन्स्टिच्युटका उत्तर कोरिया विशेषज्ञ जोङक्यू लीका अनुसार, अनौपचारिक बजारमाथि नियन्त्रण बढाएर सरकारले सबै आर्थिक गतिविधिलाई राज्यको कडा निगरानीमा ल्याउन खोजिरहेको देखिन्छ।

उनले भने, ‘समस्या के हो भने राज्यको बढ्दो नियन्त्रणले मानिसहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन सकेको छैन।’

रुस र चीनको भूमिका

रुससँग बढ्दो सम्बन्ध उत्तर कोरियाको पछिल्लो आर्थिक सुधारको महत्वपूर्ण कारण मानिन्छ। फेब्रुअरी २०२२ मा राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले युक्रेनमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि किम जोङ–उनले यसलाई अवसरका रूपमा हेरे। पश्चिमी देशका विभिन्न गुप्तचर रिपोर्टहरूका अनुसार, उत्तर कोरियाले रुसको सहयोगका लागि करिब १५ हजार सैनिक पठाएको छ। यीमध्ये केही युक्रेन युद्धमा संलग्न छन् भने केही रुसका उद्योगहरूमा काम गरिरहेका छन्।

पुटिनसँग भएको सम्झौतापछि उत्तर कोरियाली कारखानाहरूमा गतिविधि बढेको र रुसका लागि गोला–बारुद तथा सैन्य सामग्री उत्पादन सुरु भएको बताइएको छ।

दुवै देशबीचको बढ्दो सम्बन्धको उदाहरण सन् २०२४ जुनमा देखियो, जब रुस र उत्तर कोरियाले व्यापक रणनीतिक साझेदारी सम्झौतामा हस्ताक्षर गरे। यसमा पारस्परिक रक्षा सहयोगको प्रावधान पनि समावेश थियो।

पछिल्ला वर्षहरूमा रुसबाट प्राप्त आर्थिक सहयोग, हतियार र प्रविधिले किम जोङ–उनलाई सैन्य क्षमता विस्तार गर्न तथा लामो समयदेखि कमजोर रहेका औद्योगिक क्षेत्र पुनः सक्रिय बनाउन सहयोग गरेको छ। तर दक्षिण कोरियाली विश्लेषकहरूका अनुसार, रुसको सहयोगको पनि सीमा छ।

उनीहरूका अनुसार, ‘रुसले उत्तर कोरियाका केही तत्काल आर्थिक समस्याहरू समाधान गर्न मद्दत गर्न सक्छ, तर दीर्घकालीन व्यापक आर्थिक विकासलाई समर्थन गर्ने उसको क्षमता चीनको तुलनामा निकै कम छ।’

–बीबीसीबाट भावानुवाद